Bölüm 9. Ýfadeler

Ýfadeler PHP'nin en önemli yapý taþýdýr. PHP'de yazdýðýnýz herþey bir ifadedir. Ýfadelerin en yalýn fakat en doðru anlatýmý, "deðeri olan her þey"dir.

Ýfadelerin en temel þekilleri sabitler ve deðiþkenlerdir. "$a = 5" yazdýðýnýzda, '5'i $a'ya atarsýnýz. '5', kolaylýkla görüldüðü üzere deðer olarak 5'tir, baþka deyiþle '5' deðeri 5 olan bir ifadedir (bu durumda, '5' tam sayý sabittir).

Bu atamadan sonra, $a'nýn deðerinin de 5 olmasýný beklersiniz, yani $b = $a yazarsanýz, bunun sanki $b = 5 yazmýþsýnýz gibi çalýþmasýný beklersiniz. Baþka deyiþle, $a da deðeri 5 olan bir ifadedir. Herþey yolunda giderse, bu kesin hatlarýyla oluþacak durumdur.

Ýfadelerin biraz daha karmaþýk örnekleri fonksiyonlardýr. Örneðin, þu fonksiyonlarý ele alalým:

Fonksiyon kavramýna aþina olduðunuzu varsayarsak (eðer deðilseniz fonksiyonlarla ilgili bölüme bakýnýz), $c = foo() yazdýðýnýzda $c = 5 yazmýþsýnýz gibi olmasýný beklersiniz, ve haklýsýnýz. Fonksiyonlar geri dönüþ deðerleri deðerindeki ifadelerdir. foo() 5 döndürdüðü, 'foo()' ifadesinin deðeri 5'tir. Genellikle fonksiyonlar böyle duraðan deðerler döndürmek yerine bir þeyleri hesaplarlar.

Doðal olarak, PHP'deki deðerler tam sayý olmak zorunda deðildir, ve çoðu zaman deðillerdir. PHP 3 çeþitli sayýl deðerleri destekler: tam sayý deðerler, kayan noktalý sayýlar, dizgiler (sayýl deðerler daha küçük parçalara 'ayrýþtýramayacaðýnýz' deðerlerdir, örneðin dizileri ayrýþtýrabilirsiniz). PHP ayrica iki çeþit bileþik (sayýl olmayan) deðer destekler: diziler ve nesneler. Bu deðer çeþitlerinin her biri deðiþkenlere atanabilir ya da fonksiyonlarca döndürülebilir.

Buraya kadar, PHP/FI 2 kullanýcýlarý bir deðiþiklik hissetmemiþ olmalý. Halbuki, PHP ifadeleri çok daha ilerilere taþýr, baþka bir çok programa dilinin yaptðý gibi. PHP ifadelere dayalý bir dildir, herþeyin bir ifade olduðu fikri etrafýna kurulmuþtur. Daha önce göz attýðýmýz örneði ele alalým, '$a = 5'. Burada iki deðerin yer aldýðýný görmek kolay, tam sayý sabit olan '5'in deðeri ve 5' olarak deðiþtirilen $a'nýn deðeri. Ama gerçek þu ki burada yer alan bir deðer daha var, bu da atama iþleminin kendi deðeri. Atamanýn kendisi atanan deðeri alýr, burada 5. Gerçek hayatta, ne yaptýðý önemli olmadan, '$a = 5', 5 deðerindeki bir ifadedir. Bu sebepten, '$b = ($a = 5)' yazmakla '$a = 5; $b = 5;' yazmak aynýdýr (noktalý virgüller ifade sonunu belirtir). Atamalar saðdan sola gerçekleþtiðinden, isterseniz '$b = $a = 5' de yazabilirsiniz.

Ýfadeye dayalý olmanýn baþka iyi bir örneði de ön- ve son-artýrým ve azaltýmdýr. PHP/FI 2'nin ve baþka pek çok dilin kullanýcýlarý deðiþken++ ve deðiþken-- yazýmýna aþina olacaktýr. Bunlar artýrým ve azaltým iþlemleridir. PHP/FI 2'de, '$a++' bildiriminin hiç bir deðeri yoktu (ifade deðildi), bu sebepten bunu atayamazdýnýz veya baþka þekilde kullanamazdýnýz. PHP bunlarý, C'deki gibi, ifadelere çevirerek artýrým/azaltým kabiliyetlerini geliþtirdi. PHP'de, C'de olduðu gibi, iki çeþit artýrým vardýr - ön-artýrým ve son-artýrým. Hem ön-artýrým hem son-artýrýmýn deðiþken deðerini artýrmasý kesindir, ve deðiþken üzerindeki etkileri birbiriyle aynýdýr. Aralarýndaki fark, artýrým ifadesinin deðeridir. '++$deðiþken' olarak yazýlan ön-artýrýmýn deðeri artýrýlan deðer kadardýr (PHP deðiþkenin deðerini okumadan önce artýrýr, bu sebepten ismi ön-artýrým'dýr). '$deðiþken++' olarak yazýlan son-artýrýmýn deðeri $deðiþken'in orijinal deðeri kadardýr, artýrýlmadan önceki (PHP deðiþkenin deðerini okuduktan sonra artýrýr, bu sebepten ismi 'son-artýrým'dýr).

Ýfadelerin çok yaygýn bir biçimi karþýlaþtýrma ifadeleridir. Bu ifadeler, FALSE ya da TRUE anlamýna gelen 0 ya da 1 deðerlerinden birini alýr. PHP > (büyüktür), >= (büyük eþittir), == (eþittir), != (eþit deðildir), < (küçüktür), ve <= (küçük eþittir) karþýlaþtýrma iþlemlerini destekler. Bu ifadeler genellikle koþullu çalýþtýrmalarda kullanýlýr, örneðin if bildirimleri gibi.

Ýfadelerin burada ele alacaðýmýz son örneði bileþik iþlem-atama ifadeleri. $a'yý 1 artýrmak istediðinizde basitçe '$a++' ya da '++$a' yazacaðýnýzý biliyorsunuz. Peki ya daha fazla artýrmak isterseniz, örneðin 3 kadar? Birkaç defa '$a++' yazabilirsiniz, fakat bunun etkin ya da konforlu bir yöntem olmadýðý muhakkak. Çok daha yaygýn bir yöntem '$a = $a + 3' yazmaktýr. '$a + 3', $a artý 3 deðerini alýr, ve $a'ya yazýlýr, bu da $a'nýn 3 kadar artýrýlmasý demektir. PHP'de ve C gibi daha birçok dilde, bunu daha kýsa bir yolla yazabilirsiniz, zamanla daha açýk ve anlaþýlabilir olacak bir yolla. $a'nýn o anki deðerine 3 eklemek '$a += 3' olarak yazýlabilir. Bu tam olarak "$a'nýn deðerini al, buna 3 ekle, ve tekrar $a'ya yaz" demektir. Daha açýk ve anlaþýlýr olmasýnýn yanýnda daha hýzlý da çalýþýr. '$a += 3'ün deðeri, sýradan bir atamanýn deðeri gibi, atanan deðerdir. Dikkat edin ki bu 3 deðildir, $a artý 3'ün birleþmiþ deðeridir ($a'ya atanan deðer budur). Her iki-parçalý iþlem bu iþlem-atama kipinde kullanýlabilir, örneðin '$a -= 5' ($a'nýn deðerinden 5 eksilt), '$b *= 7' ($b'nin deðerini 7 ile çarp), vs.

Baþka dillerde görmediyseniz garip gelebilecek bir ifade daha var, ternary koþulu iþlemi:

$ilk ? $ikinci : $üçüncü

Aþaðýdaki örnek size, ön- ve son-artýrým iþlemlerini ve ifadeleri genel olarak biraz daha iyi anlamanýzda yardýmcý olacaktýr:

Bölümün baþýnda çeþitli bildirimleri anlatacaðýz demiþtik, ve söz verdiðimiz gibi, ifadeler de bildirim olabilir. Fakat, her ifade bir bildirim deðildir. Bu durumda, bildirim 'ifade' ';' þeklindedir, yani noktalý virgülle izlenen bir ifadedir. '$b=$a=5;'te, $a=5 geçerli bir ifadedir, fakat kendi baþýna bir bildirim deðildir. Fakat '$b=$a=5;', geçerli bir bildiridir.

Bahsedilmesi gereken son bir nokta, ifadelerin doðruluðudur. Birçok olayda, özellikle koþullu çalýþtýrýmlarda ve döngülerde, ifadenin kesin deðeri ile deðil, TRUE veya FALSE olduðuyla ilgilenirsiniz. TRUE ve FALSE (büyük/küçük harf ayrýmý yok) sabitleri, mümkün olan iki boole deðerdir. Gerekli olduðunda bir ifade otomatik olarak boole deðerine çevrilir. Bunun hakkýnda daha fazla bilgi için tür dönüþümleri bölümüne bakýnýz.

PHP'deki ifade uygulamasý tam ve çok güçlüdür, ve tamamiyle açýklanmasý bu el kitabýnýn sýnýrlarý dýþýndadýr. Yukarýdaki örnekler size ifadelerin ne olduðu ve iþe yarar ifadeleri nasýl oluþturacaðýnýz konusunda fikir vermiþtir. Bu el kitabýnýn içinde her türlü geçerli PHP ifadesini kastetmek için expr yazacaðýz.